Chichen Itza: Yılanın Gölgesinin İndiği Piramit

Yucatán Yarımadası'nın kalbinde, Valladolid ile Mérida arasında, El Castillo yani Kukulkan Piramidi adıyla bilinen basamaklı bir yapı yükselir. Bu piramidi inşa eden Kristof Kolomb öncesi dönemin Maya halkıdır ve ardında bıraktıkları şey sadece bir anıt değil, ışık ve gölgeden kurulu bir takvim makinesidir. İlkbahar ve sonbahar ekinokslarında, batan güneş piramidin köşe çıkıntılarına öyle bir açıyla vurur ki, üçgen biçimli gölgeler birleşerek merdivenin kuzey yüzünde S çizen bir yılan gövdesi oluşturur; bu gölge, basamakların dibindeki iki taş yılan başı yontusuyla birleşerek tüylü yılan tanrısı Kukulkan'ın bedenini tamamlar.

Piramidin ölçüleri asla rastgele değildi. Dört cephesinin her birinde 91 basamak bulunur; dördü çarptığımızda 364 elde edilir, tepedeki düzlüğü de eklediğimizde güneş yılının gün sayısı olan 365'e ulaşılır. Mayalar yapıyı ayrıca dokuz kademeli düzeyde tasarlamışlardır, bu da kozmolojilerindeki yeraltı dünyasının dokuz katına karşılık gelir. Tepeden bakıldığında 300 hektarlık bir alan görülebilir; yani antik kentin neredeyse tamamı tek bakışta izlenebilir.

Chichen Itza adının kendisi de bir anlam taşır: Yucatek Mayaca'da 'çeh' (ağız/kenar) ve 'çheʼen' (kuyu) sözcüklerinden gelen ad, 'Itzá kuyusunun ağzında' anlamına gelir; Itzá ise yarımadanın kuzeyinde siyasi ve ekonomik üstünlük kazanmış bir soy grubunun adıdır. Chilam Balam kitaplarında ve kentteki hiyeroglif metinlerde kaydedilen daha eski bir ad ise 'Yedi Büyük Ev' veya 'Yedi Büyük Yönetici' gibi ifadelerle geçer; bu da yerleşimin Itzá'nın siyasi yükselişinden önce var olduğuna işaret eder.

Kentin konumu tesadüf değildi. Kuzey Yucatán, nehirlerin yer altında aktığı gözenekli kireçtaşı (karst) bir bölgedir, ama Chichén'de dört doğal çökme kuyusu (senot) yıl boyu su sağlıyordu. Bunların en ünlüsü Cenote Sagrado, yani Kutsal Kuyu, sulamanın ötesinde bir işlev görüyordu. Fetih sonrası Maya ve İspanyol kaynakları, Kristof Kolomb öncesi Mayaların yağmur tanrısı Chaac'a adak olarak nesneler ve insanlar attığını anlatır. Arkeolog Edward Herbert Thompson, 1904-1910 arasında kuyuyu taradı ve altın, yeşim, çanak çömlek, tütsü ile insan kalıntıları çıkardı; sonraki incelemeler bu kalıntılarda insan kurbanına işaret eden yaralar bulundu.

Chichen Itza, yaklaşık 600-1200 yılları arasında, Geç Klasik'ten Terminal Klasik'e ve erken Postklasik döneme kadar Kuzey Maya Ovaları'nın önemli bir merkeziydi. Mimarisi, orta Meksika izleri ile kuzey ovalarına özgü Puuc ve Chenes üsluplarının bir karışımıdır. Bir zamanlar bu çeşitlilik orta Meksika'dan gelen bir istila ya da göçün kanıtı sayılırdı; bugün ise kültürel etkileşimin ve muhtemelen Maya dünyasının en çeşitli nüfusuna sahip olmasının sonucu olarak görülüyor.