Harappa ve Mohenjo-Daro: İndus'un Sessiz Şehirleri

1919 yılında, Hindistan Arkeoloji Araştırmaları'ndan bir görevli olan R. D. Banerji, Sind'de alçak bir tepeyi incelemeye gitti. Amacı, MS 150-500 yılları arasına tarihlenen bir Budist stupasının kalıntılarını bulmaktı. Ama eline geçen şey bir çakmaktaşı kazıyıcıydı — bir Budist manastırında bulunamayacak kadar eski bir alet. Bu küçük taş parçası, ayaklarının altında çok daha kadim bir şeyin yattığına onu ikna etti. Haklıydı: Orada, MÖ 2500 civarında inşa edilmiş, İndus Vadisi Uygarlığı'nın en büyük kentlerinden biri olan Mohenjo-daro, yani 'Ölü Adamlar Tepesi' yatıyordu.

Bugün kimse bu şehrin sakinlerinin ona ne ad verdiğini bilmiyor. Araştırmacı Iravatham Mahadevan, günümüze ulaşan bir mühür üzerinden yola çıkarak kentin eski adının Kukkuṭārma, yani 'horoz kenti' olabileceğini öne sürüyor; bu da horoz dövüşünün burada dinî ya da ritüel bir anlam taşımış olabileceğine, hatta evcil tavuğun Afrika'ya, Batı Asya'ya, Avrupa'ya ve nihayetinde Amerika'ya buradan yayılmış olabileceğine işaret ediyor. Bugün kullandığımız Mohenjo-daro adıysa, sonraki dönem Sindçe konuşanların tepeye verdiği isim: bir zamanlar yaşamla dolu olan bir yerin, ölümle özdeşleşmiş anısı.

Şehir, İndus'un taşkın ovasında, bugünkü Larkana kentinden yaklaşık 28 kilometre uzaklıkta bir Pleistosen sırtı üzerinde yükseliyordu. Harappa kentinden ötürü Harappan Uygarlığı olarak da bilinen ve MÖ 3000 civarında daha eski İndus kültürlerinden gelişen geniş bir uygarlığın parçasıydı. Bu uygarlık zirvesinde batıda İran sınırına, güneyde Gujarat'a, kuzeyde Baktriya'daki bir yerleşime kadar uzanıyor; Harappa, Mohenjo-daro, Lothal, Kalibangan, Dholavira ve Rakhigarhi gibi büyük kentsel merkezlere sahipti. Bunlar arasında Mohenjo-daro, mühendislik ustalığıyla öne çıkıyordu.

Yaklaşık 300 hektarlık alana yayılan ve en az 40.000 nüfusa sahip olduğu tahmin edilen kent, şaşırtıcı derecede disiplinli bir ızgara planına göre kurulmuştu; yapıların çoğu fırınlanmış, harçlı tuğladan inşa edilmişti. Şehir, yaklaşık 12 metre yükseklikteki kerpiç bir tepe olan Kale bölümü ile geniş Aşağı Şehir'e ayrılıyordu. Kale'de kamu hamamları, yaklaşık 5.000 kişiyi barındıracak büyük bir konut yapısı ve iki büyük toplantı salonu bulunuyordu. Merkezi pazar yerinin ortasında büyük bir kuyu vardı, hanehalkları ise kendi küçük kuyularından su çekiyordu.

Mohenjo-daro'yu asıl özel kılan şey, su sistemiydi. Evlerden gelen atık su, ana caddelerin altındaki kapalı kanallara akıtılıyordu — antik dünyada eşine az rastlanır bir kanalizasyon sistemi. Bazı evlerde özel yıkanma odaları vardı, bir yapıda ise muhtemelen suyu ısıtmak için kullanılan yeraltı fırını, yani hipokaust bulunuyordu. Evlerin çoğu sokağa değil iç avluya açılıyordu, bazıları iki katlıydı.