Büyük Sfenks: Çölün Bekçisi
Binlerce yıldır doğan güneşe gözünü kırpmadan bakan, yaşayan kayadan oyulmuş bu dev yaratık, kimin yapıp neden bir firavunun yüzünü taşıdığı sorusunu hâlâ tam olarak yanıtsız bırakıyor.
Gize platosunda, Nil'in batı kıyısında, gövdesi aslan, yüzü insan olan devasa bir yaratık çölün üzerine uzanır. Bu, Büyük Gize Sfenksi'dir — bilinen en büyük ve en ünlü sfenks, büyük piramitlerin güneydoğusunda konumlanmış ve tam doğuya, doğan güneşe bakan bir heykel. Egyptologların çoğu, yüzünün firavun Kefren'e ait olduğunu ve yapımının MÖ 2600-2500 yılları arasına denk geldiğini düşünür; ancak bir avuç jeolog, heykelin çevresindeki su erozyonu izlerini kanıt göstererek onun çok daha eski, hatta tarih öncesine ait olabileceğini öne sürer — bu iddia tartışmalı kalmakta ve uzmanlar arasında geniş bir kabul görmemektedir.
Antik Mısırlıların bu heykele hangi adı verdiği bilinmiyor. Yaklaşık MÖ 1400'de, firavun IV. Thutmose, Sfenks'in yanına bir stel diktirerek dönemin güneş tanrısının üç yönünü — Khepera-Re-Atum — anmıştır; bu da anıtın çok önceden güneş kültüyle özdeşleştiğini gösterir.
'Sfenks' sözcüğü Yunancadır ve halk etimolojisine göre 'sıkmak, boğmak' anlamına gelen sphingo fiiline dayanır — aslanların avını boğarak öldürmesine bir gönderme. Ancak tarihçi Susan Wise Bauer'a göre sözcük, Mısırca şeşep ankh, yani 'yaşayan heykel' ifadesinin Yunanca bozulmuş biçimi olabilir; bu da canavarı değil, yaşayan kayadan oyulmuş heykelin kendisini işaret eder.
Mısır geleneğinde sfenks genellikle erkek yüzlü (androsfenks) ve kanatsızdır, Yunan ya da Mezopotamya benzerlerinin aksine. Güç ve yırtıcılığı temsil eder, çoğunlukla firavunun yüz hatlarını taşıyarak onu güçlü aslan tanrıça Sekhmet'e bağlar. Hatshepsut'un yüzünü taşıyan granit bir sfenks bugün New York'taki Metropolitan Müzesi'nde, Menfis'in kaymaktaşı sfenksi ise kendi açık hava müzesinde sergilenir. Thebes'te, tanrı Amon adına dikilmiş dokuz yüz koç başlı sfenks (kriyosfenks) tapınak yollarını süslerdi; Karnak'ta her biri firavunun tam boy heykeliyle eşleştirilirdi ve görevleri kötülüğün güçlerini geri püskürtmekti.
Mart 2023'te Dendera Tapınak Kompleksi'nde, hafifçe gülümseyen ve gamzeli yanaklara sahip kireçtaşı bir sfenks bulundu; Roma imparatoru Claudius'u temsil ettiği düşünülüyor — bu da sfenks formunun binlerce yıl boyunca yeni hükümdarlara uyarlanarak yaşadığını gösteriyor.
Mimari kategorisinden
Stonehenge: Taşların Sırrı
4.500 yıldan uzun süredir bir taş halkası, yılda yalnızca iki gün doğan ve batan güneşi izliyor — ve bunun neden yapıldığını bugün kesin olarak bilen yok.
Pantheon: 2000 Yıldır Ayakta Duran Kubbe
İki bin yıl önce dökülen bir beton kubbe, hâlâ dünyanın en büyük donatısız beton kubbesi unvanını taşıyor — ve gökyüzüne açılan deliğinden hâlâ yağmur süzülüyor.
Süleymaniye: Sinan'ın "Kalfalık" Eseri
Londra'nın gürültülü Kingsland Yolu'nda, Britanya'nın en yüksek minaresi sessizce göğe uzanır. Ama bu hikâye, Mimar Sinan'ın on altıncı yüzyıl İstanbul'unda değil, 1990'ların Hackney semtinde başlar.
Mostar Köprüsü: Yıkılan ve Yeniden Doğan
427 yıl boyunca Neretva'nın üzerinde taştan bir gökkuşağı gibi durdu. 1993'te birkaç gün içinde yok oldu.
Hoover Barajı: Çölü Yenen Beton
Black Kanyon'un kavurucu sıcağında binlerce işçi, dünyanın o zamana kadar gördüğü en büyük beton yapıyı inşa etti — ve bunu planlanandan iki yıl önce, yüzden fazla insanın hayatı pahasına tamamladı.
Neuschwanstein: Masal Şatosu ve "Deli Kral"
Kendi sarayından kaçmak isteyen bir kral, dünyanın en ünlü masal şatosunu inşa ettirdi — ama içinde yaşamaya ömrü yetmedi.