L.H.O.O.Q.: Duchamp'ın Mona Lisa'ya Çektiği Kurşun Kalem
1919'da bir Fransız, dünyanın en kutsal sayılan tablosunun ucuz bir kartpostalını aldı, ona bıyık ve müstehcen bir isim ekledi. Burjuvazi bir daha eskisi gibi olmadı.
Marcel Duchamp, L.H.O.O.Q.'yu boyamadı; onu buldu. Leonardo da Vinci'nin Mona Lisa'sının ucuz bir kartpostal baskısını ele geçirdi ve kurşun kalemle üzerine bir bıyık ve sakal çizdi. Sonra ona öyle bir isim verdi ki, Fransızca yüksek sesle okununca 'Elle a chaud au cul' gibi duyuluyordu — kadının 'kızgın kalçaları' olduğunu, yani cinsel huzursuzluk içinde olduğunu ima eden kaba bir söyleyiş. Duchamp geç bir röportajında bu ismi daha yumuşak biçimde 'aşağıda ateş var' diye çevirmişti.
Eser, Duchamp'ın 'hazır yapım' (readymade) dediği anlayışa dahildi: sıradan ya da bulunmuş nesneleri, üzerlerinde değişiklik yaparak, yeniden adlandırarak ya da yeniden konumlandırarak sanata dönüştürmek — daha önce Fountain'da yaptığı gibi. L.H.O.O.Q. özellikle bir 'düzeltilmiş hazır yapım'dı, çünkü Duchamp bulduğu kartpostalın üzerine fiilen çizim yapmıştı.
Mona Lisa'yı alaya alan ilk kişi Duchamp değildi. 1887'de Eugène Bataille, Sapeck takma adıyla, Le Rire dergisinde Pipo İçen Mona Lisa'yı yayımlamıştı. Duchamp'ın bu önceki şakadan haberdar olup olmadığı bilinmiyor.
Eserin yayımlanma hikayesinde de bir tuhaflık vardı. Francis Picabia, L.H.O.O.Q.'yu kendi dergisi 391'de basmak istiyordu ama orijinalin New York'tan gelmesini bekleyemedi. Duchamp'ın izniyle bıyığı kendisi çizdi — ama sakalı unuttu — ve altına 'Tableau Dada par Marcel Duchamp' yazdı. Duchamp eksik sakalı fark etti; yirmi yıl sonra Jean Arp, Picabia'nın bu versiyonunu bir kitapçıda bulduğunda, Duchamp nihayet düzeltmeyi yaptı: dolma kalemle siyah mürekkeple sakalı çizdi ve şunu yazdı: 'Moustache par Picabia / barbiche par Marcel Duchamp / avril 1942.'
Duchamp eserin farklı boyut ve malzemelerde birçok versiyonunu üretti. Bunlardan biri, kartona monte edilmiş, üzerinde hiçbir değişiklik yapılmamış siyah-beyaz bir Mona Lisa baskısıydı ve L.H.O.O.Q. Shaved (Tıraşlı) adını taşıyordu — bu şaka ancak izleyiciler artık yüz kıllarını beklerse anlam kazanıyordu. Erkeksileştirilmiş bu Mona Lisa, Duchamp'ın başka yerlerde de işlediği bir cinsiyet oyununa işaret ediyordu: sanatçı kendisi için kadın bir takma kimlik, Rrose Sélavy'yi benimsemişti; bu isim Fransızca 'Eros, c'est la vie' — Eros, hayat budur — sözüyle kelime oyunu yapıyordu.
Sanat kategorisinden
Deniz Kenarında Keşiş
Uzun bir elbise içindeki tek bir figür, boş ve gri bir denize bakıyor — ve bu boşluk, sergilendiği anda büyük bir tartışma yarattı. 1810'da Berlin'de görücüye çıktığında kimse bu tabloyla ne yapacağını bilemedi.
Carnation, Lily, Lily, Rose
Bir Amerikalı ressam, İngiliz bir bahçede her akşam birkaç dakikalığına beliren mor alacakaranlığı yakalamak için batan güneşle yarıştı — ve bu yarış iki yıl sürdü.
The Apotheosis of Washington
ABD Kongre Binası'nın kubbesine bakarsanız, bulutların arasında tanrılaştırılmış George Washington'u görürsünüz — bir kurucu babanın söylenceye dönüştüğü an, tavana kazınmış hâlde.
Cupid’in Öpücüğü ile Yeniden Canlanan Psyche
Uykudaki bir ceset, ona değen bir kanat ucu ve mermerin nefes almayı öğrendiği o an — Antonio Canova'nın göze aldığı imkânsız sahne.
Felemenk Atasözleri
Bir köy meydanına bakın: bir adam sütuna dişleriyle asılıyor, bir başkası gün ışığını sepetle taşıyor, bir kadın kocasına mavi bir pelerin giydiriyor. Her hareket bir şaka — dilini bilene.
14 Yaşındaki Küçük Dansçı
Üzerinde gerçek bir tütü, başında insan saçından bir peruk vardı — ve 1881'de onu gören eleştirmenler sanki iğrenç bir şeyle karşı karşıyaymış gibi geri çekildiler.