Olmekler: Dev Taş Kafaların Yapıcıları
Maya takvimlerinden, Aztek şehirlerinden çok önce, Körfez kıyısının bataklıklarında biri otomobil büyüklüğünde taş kafalar yontuyordu. Kendilerine ne dedikleri hâlâ bilinmiyor.
Bugünkü Veracruz ve Tabasco'nun tropikal ovalarında, San Lorenzo Tenochtitlán adlı yerleşimde kendine özgü bir kültür şekillendi. Geleneksel olarak Olmek uygarlığının başlangıcı MÖ 1400-1200 arasına yerleştirilir, ama yakındaki El Manatí tapınağında bulunan ritüel adaklar bu tarihi en az MÖ 1600-1500'e kadar geriye taşıdı. Yine de bugün tanıdığımız tam anlamıyla Olmek kültürü, kendine özgü sanatsal ve dinî özellikleriyle, ilk olarak San Lorenzo'da MÖ 1400 civarında ortaya çıktı. Arkeologlar bu halka çok sonraki Aztek dilinden ödünç alınan bir isim verdi: Olmek, Nahuatl dilinde 'lastik insanlar' anlamına gelir; çünkü onların çok sonraki komşuları, seremonik top oyunu için Castilla elastica ağacından elde edilen kauçuğu bir asma suyuyla karıştırıp top yapıyordu. Bu isim, aslında iki bin yıl sonra yaşayan bambaşka bir halka ait olduğu anlaşıldıktan sonra bile değişmedi. Olmeklerin kendilerine ne dedikleri bilinmiyor; yalnızca sonraki bazı anlatılar onları 'Tamoanchan' olarak anmış olabilir.
Kökleri, MÖ 5100-4600 arasında Tabasco'da başlayan çiftçi topluluklarına kadar uzanıyor; bu topluluklar sonraki Olmek uygarlığıyla aynı temel ürünleri ve teknikleri paylaşıyordu. MÖ 1400 civarında San Lorenzo, Coatzacoalcos nehir havzasının verimli, iyi sulanan topraklarıyla beslenen yoğun nüfuslu bir toplumun merkezi hâline geldi; bu ortam Nil, İndus ve Sarı Nehir vadileriyle kıyaslanabilecek denli üretkendi. Bu bolluk, giderek büyüyen bir seçkinler sınıfını besledi ve bu sınıf, Guatemala'daki Motagua Nehri vadisinden getirilen yeşim taşı, 200-400 kilometre uzaktaki dağlık kaynaklardan taşınan obsidiyen ve işlenmiş manyetit gibi lüks eserlere talep yarattı.
İlginç biçimde, bazı Olmek tarzı eserler Körfez bölgesinin dışında daha da erken tarihlere rastlıyor. Guerrero eyaletindeki Amuco-Abelino'da bulunan nesneler MÖ 1530'a kadar tarihleniyor; bu da kültürün oluşum sürecinin birden fazla bölgede aynı anda ilerlediğini düşündürüyor.
Olmekler bugün en çok sanatlarıyla, özellikle devasa taş kafalarıyla tanınıyor; bunlar antik Amerika'da eşi benzeri olmayan yontulardır. Ama yenilikleri sanatla sınırlı değildi: görünüşe göre ritüel kan alma pratiğini uygulayan ve Mezoamerikan top oyununu oynayan ilk toplumdular; bu oyun, kendilerinden sonraki hemen hemen tüm Mezoamerikan uygarlıklarında iki bin yıl boyunca yankılanacaktı.
Tarih kategorisinden
24 Temmuz 1911: Machu Picchu'nun Dünyaya Duyurulduğu Gün
1911 yılının serin bir Temmuz sabahında, Amerikalı bir tarihçi Urubamba Nehri üzerindeki sarp bir sırtı tırmandı; öğleye varmadan, unutulmuş bir İnka şehri tüm dünyanın gündemine girecekti.
6 Mayıs 1937: Hindenburg'un Son İnişi
Zaten yarım gün rötarlıydı ve halk sahadan uzak tutulmuştu — ama akşam saat yediye doğru Hindenburg, son kez direğine doğru döndü.
24 Ağustos 79: Pompeii'de Sıradan Bir Öğle Vakti
Öğle vakti Napoli Körfezi kıyısında sıcak, sıradan bir yaz günüydü. Akşama doğru bir dağ, binlerce insanın kaderini değiştirmiş olacaktı.
11 Şubat 1990: Mandela'nın Hapisten Çıktığı Gün
27 yıl hapiste kalan 71 yaşındaki bir adam, o gün bir hapishane kapısından dünyaya yeniden yürümeyi öğrenmek zorundaydı — kameraların, kalabalığın ve nefesini tutmuş bir ülkenin karşısına.
1 Ocak 1863: Özgürlük Bildirgesi'nin Yürürlüğe Girdiği Gün
Bir başkanın tek bir günde attığı imza, üç buçuk milyondan fazla insanın hukuki statüsünü değiştirecekti — yeter ki metin zamanında tamamlansın ve söz tutulsun.
28 Ağustos 1963: "Bir Hayalim Var" Günü
O sabah 250 bin kişi Washington'ın merkezine doğru yürüdü; akşama doğru Lincoln Anıtı'nın basamaklarından yükselen bir ses, nesiller boyu hatırlanacaktı.