Haywain Triptych: Bosch'un Kaos ve Cehennem Triptiği
Bir saman arabası cehenneme sürüklenirken, etrafındaki kalabalık bir tutam saman için birbirine girer — hiçbiri, bulutların arasından onlara bakan İsa'yı fark etmez.
Yaklaşık 1516 yılına tarihlenen bu tarih, herhangi bir belgeden değil, panellerin ahşabındaki halkaların dendrokronolojik incelemesinden çıkarılmıştır. Hieronymus Bosch, üçlü tablonun orta panelini 'Jheronimus Bosch' imzasıyla damgalamıştır. 135x200 santimetrelik bu sahnede, samanla yüklü büyük bir araba, ahmaklarla dolu bir manzarada ilerler. İnsanlar dövüşür, çalar, dans eder, arabadan düşen samanlar için birbirini iter; hiçbiri kendi küçük hırslarından başka bir şey görmez. Tepelerinde, aşağıdaki figürlerin neredeyse tamamının fark etmediği İsa, göklerde belirir. Sadece arabanın üstündeki bir melek yukarı bakıp dua eder.
Arabayı, cehennemi andıran yaratıklar çeker; tüm alay sağa doğru, panelin kaderine doğru sürüklenir. Bu sağa akış tesadüfi değildir: Bosch, izleyicinin gözünü de kalabalıkla birlikte aynı yavaş eğrinin ardından felakete sürükleyecek şekilde kurmuştur. Solda bazı figürler ortaya doğru kıvrılır, sanki bir tereddüt anındadır. Sağda ise alay tamamen düzleşir, kesintisiz bir çizgiyle üçlü tablonun sağ panelini dolduran Cehennem'e yürür.
Sol kanat, tek bir anda değil, aşamalar halinde ilerleyen başka bir hikâye anlatır. En üstte, isyankâr melekler Cennet'ten kovulur, bulutları delerken böceğe dönüşürler; Tanrı tahtında oturup izler. Altında, Tanrı Havva'yı Adem'in kaburgasından yaratır. Bir alt sahnede, Adem ve Havva, elmasını uzatan yılanla ağaçta karşılaşır. En altta ise, cüppe ve alba giymiş bir melek, çifti Cennet'ten kovar — Adem hâlâ melekle konuşurken, Havva melankolik bir ifadeyle önüne, saman arabasının dolduracağı dünyaya bakar.
Kanatlar kapatıldığında, Bosch'un üçlü tablolarına nadiren verdiği bir şey ortaya çıkar: dönemin tipik gri tonlaması yerine tam renk. Kapalı haliyle iki panel, elinde köpeği kovalamak için bir sopa tutan, tek başına yürüyen bir yolcunun tek bir görüntüsünü oluşturur. Arka planda, fısıldanan uyarılar gibi yerleştirilmiş minyatür sahneler vardır — başka bir yolcunun soyulması, bir darağacında sallanan asılmış adam, dans eden iki çoban, belki şehvete bir gönderme. Yakın zamandaki yorumlar, bu yolcuyu, etrafında dönen her türlü ayartı ve zulme rağmen yoluna devam eden, yolundan sapmayı reddeden bir adam olarak okur.
Tablonun kendi yolculuğu, içerdiği imgeler kadar hareketli olmuştur. 1570'te İspanya Kralı II. Felipe'nin satın aldığı altı Bosch eserinden biriydi ve dört yıl sonra El Escorial manastırına gönderildi, orada uzun süre kaldı. Daha sonra Salamanca Markisi'ne satıldı ve üç ayrı tabloya bölündü. 1848'de İspanya Kraliçesi II. Isabel orta paneli satın alıp Aranjuez'e götürdü; sağ panel Escorial'e geri döndü, sol panel ise Prado'ya gitti.
Sanat kategorisinden
Deniz Kenarında Keşiş
Uzun bir elbise içindeki tek bir figür, boş ve gri bir denize bakıyor — ve bu boşluk, sergilendiği anda büyük bir tartışma yarattı. 1810'da Berlin'de görücüye çıktığında kimse bu tabloyla ne yapacağını bilemedi.
Carnation, Lily, Lily, Rose
Bir Amerikalı ressam, İngiliz bir bahçede her akşam birkaç dakikalığına beliren mor alacakaranlığı yakalamak için batan güneşle yarıştı — ve bu yarış iki yıl sürdü.
The Apotheosis of Washington
ABD Kongre Binası'nın kubbesine bakarsanız, bulutların arasında tanrılaştırılmış George Washington'u görürsünüz — bir kurucu babanın söylenceye dönüştüğü an, tavana kazınmış hâlde.
Cupid’in Öpücüğü ile Yeniden Canlanan Psyche
Uykudaki bir ceset, ona değen bir kanat ucu ve mermerin nefes almayı öğrendiği o an — Antonio Canova'nın göze aldığı imkânsız sahne.
Felemenk Atasözleri
Bir köy meydanına bakın: bir adam sütuna dişleriyle asılıyor, bir başkası gün ışığını sepetle taşıyor, bir kadın kocasına mavi bir pelerin giydiriyor. Her hareket bir şaka — dilini bilene.
14 Yaşındaki Küçük Dansçı
Üzerinde gerçek bir tütü, başında insan saçından bir peruk vardı — ve 1881'de onu gören eleştirmenler sanki iğrenç bir şeyle karşı karşıyaymış gibi geri çekildiler.